Jidîrokakurdî Kes û helwest Xelek 2. ŞahêMed ê şoreşgerXeşterît

2016-06-30

Dr. EhmedXelîl
Werger: Heyder Omer
 
Bav û kurik:
DamezirênerêşahnişînaMed; Deyakosala (674/675 b. z) mir, û kurêwîXeşterît /Khahathria, ku li baGirîkanFeraort / Phraortestênaskirin, şûnawîgirt. Deyakonovweha diҫe,
kudemabavêwîbowelatêAşûrhatibûsirgunkirin, ew li wîwelatîhateperwerdedikirin, û hateamadekirin, kubibehikumdarekîmêldarêwanbe, û tedbîr û polîtîkawanbixebitîne, Aşûriyanlawênpêşewayêngelêndinjîwusaperwerdedikirinn. DewletaOsmanîhemanpolîtîk li gelênlawênmîr û axa û begênKurd bi kardihanîn .
Dema, kunakokiyênjibodesthilataşahnişînaAşûrserîhildan, şahSenharîb / Sennacherib (704 – 680 b. z) bi destêlawekîxwe hat kuştin, û kurêwîyêduwemEsîrheddon / Eserhadoon (680 – 669 b. z) şûnabavêxwegirt.
Evan nakokiyênjibodesthilatê di navberarêvebirênAşûr de, Xeşteritber bi vejînapirojeyarizgarkirinawelatêMedvetêvedan, cefayênbavêwîDeyakojîberbanebûbûn. 
GewretirîndestkeftiyênDeyakoewbû, wîhemîêlên Medan dabûnserhev, û têgehamêldariyamedî li ba Medan ber bi pêşvebiribû, ewjitêgeha (êladewlet) û ya (gundêdewlet) ber bi têgeha (Dewletamilet) de hildabûn. 
Xuyaye, kutêkҫûnaşoreşaDeyako, û dîlkirinawî, rê li pêşdubarekirinanakokiyên Medan vekir, lêbêguman, rolapolîtîkaşahnişînaAşûrjî di kûrkirinajihevxistina Medan hebû. Xeşterîtcefayênxwejibo du waranterxandibû:
Yekem, warêhindurîn: Xeşterîtcarekedinêlên Medan hanînserhev, û mêldariya bi sermiletve, dapêşmêldariya bi serêlê de, û sazûmanêndewletêhêzdarkirin. Hêjayîgotinêye, kuşahnişînaMed di demaDeyako de penaheke (kîyan) hevgirtîbû ( li gor têrmanûfederalbû), û rêvebirênwanêlan, di encûmenahevgirtinê de şahhildibijartin, û biryarênҫarenûsdigirtin. Xeşterîtartêşadewletêjinûveorganizekir, û li gorîbingehinenûperwerdekir, û tektîkêncengê û tîrkevanî û perwerdeyasiwaran û hunerênşerkariyêber bi pêşvebirin.
Duwem, ware herêmî: Xeşterîtêlênsînordarber bi xweveanîn, wekêlênSîmmîriyon / Cimmerians û Sîkîs / Scythians, kugiringtirînên wan êlanbûn, û êlênFarisanjiheyştemînsedsalab.z de li başûrrojhilata Med bi cihbûbûn. Xeşterît da ser wan êlênFarisan, û jiboparastinapişta Med, gava bide serşahnişînaAşûr, tev li şahişîna Med kirin. Hêrodotdibêje:
“Feraort (Xeşterît) bûşahê du gelan, her du jîhêzdarbûn, piştîkuevserkeftin bi destxist, berêxwe da Asiyayê , kudest bide ser, di her cengekê de bi serdiket, û welat li pêşhêzawîyekoyekodiketin, û cengadawîewbû, kuda serAşûriyan” . 
Ragihandinaşoreşê:
Di mehaNewrozasala (673 b. z) de, Medan bi serperştiyaXeşterîtdanserşahnişînaAşûr, heyeevyeka bi boneyacejnaMewrozêya, ku di kelepûra Kurd de, kevin e, bû. Ewanajinişkave, bi nûtektîkênşerkariyê û bi nûhunerêncengê, danserartêşaAşûr, û şoreşgerên Medan, biawayênnû û aferînî, danserkelehên wan. Deyakonovdibêje:
“DorpêҫkirinakelehênAşûrjihêla Medan de baldikşand, jiberku ne wekdorpêҫkirinêncenganbû, belêserhildan û şoreşbû, ku li serbingehastiretacîk û hunerêncenganîbû. BivîawayîAşûrîjikelehênxwebazdan, tevîkuartêşa wan, wêdemê, wêrek û hêzdarbû, û wêbaştirînҫekhebûn” .
Şoreş bi serket, û hemîdeverên Med êngelekfirehhatinrizgarkirin, û şahXeşterît, jibogêrkirinaîmperetoriyaAşûr û rakirinasitemawêjisergelênrojavayêAsiyayê,  bixweketpêşartêşaxwe û da serNînewa; paytextaîmperetoriyaAşûr. Hêjayîgotinê ye, kuberiyawî, hêҫşahekî din newêrîbû bide serşahinşînaAşûr, jiberkudesthilatawêgeleksitemkarbû, û saw xistibûdilêngelênsînordar .  
Têkҫûnaşoreşê:
HikumdarênAşûrdizanîbûn, kuҫêtirînalavjibotêkbirinahêrişa Medan bi serpaytexta wan de, ew e kuhevbendiyên wan li gel gelênsînordarhilweşînin, û artêşa Medan bi dijminênhêzdar û sitemkar re, ango bi Sikêsiyan re mijûlbikin.
Aşûrî di vêpilanê de bi serketin, û rêvebirênSikêsiyan li dij Medan sorkirin, û şahêAşûr, Aşûrpanîpalkeҫaxwe li şahê wan Madiya / Madyesmehirkir, da hevbendiyaAşûr-Sikêshêzdar bike .
AşûrpanîpalberêSikês bi serperştiyaşahê wan Madyesber bi hêrişaser Medan  jipaşve da, pêrejîhêzên Medan ketinnavbera du artêşênşerkar û di cengan de xwedîtaqet,Xeşterîtşikest û cengjidest da, û sala (653 b. z) di wêcengê de hate kuştin, piştîku 22 salanhikudarê Med bû.
Encamavêcengêewbû, kuSikêsiyanwelatê Med 28 salandagîrkirin (653-625 b. z). Bêgumanevyeka bi erêkirinahikumdarênAşûrbû, ewanaSikêsî, jiboalîkariya, kuîmperetoriyaAşûr li serlinganhêşt, bi şahnişîna Medan perû (xelat) kirin .
BivîawayîMedbendewarênpêşewayekî din man, da pirojeyarizgarkirinê bi rêvebibe. EwpêşewaKeyxusrewkurêXeşterîtbû.